Borstbeeld Leopold II
©Lennert Suykerbuyk De meeste mensen weten niet dat er een tweede standbeeld van Leopold II is in het Clementinaplein.

In de rode schaduw van Leopold II

Na de dood van George Floyd waaide de Black Lives Matters beweging van de Verenigde Staten over naar België. Koning Leopold II was tussen 1885 en 1908 niet alleen de koning van België maar ook van Congo. Hij koloniseerde en regeerde het land dankzij een schrikbewind. Dankzij de lucratieve rubberplant verdiende Leopold II fortuinen aan Congo ten koste van de plaatselijke bevolking. Historici schatten dat tussen een en vijftien miljoen mensen stierven. De gebeurtenissen in Amerika wakkerden dan ook een nationale discussie aan. Moeten de standbeelden van de vorst verdwijnen? Antwerpen en Gent vinden van wel. Oostende is de uitzondering. Deze stad is gefinancierd door Leopold II en zijn bloedgeld uit Congo. Veel gebouwen en pleinen zijn gefinancierd met rubbergeld, zoals het Marie-Hendrika Park en de Venetiaanse galerijen. “Congo moet erkenning krijgen van de stad,” zegt de Congolese Oostendeaar Dominique Lubaki.

©Lennert Suykerbuyk Het Maria-Hendrikapark is ideaal om te ontsnappen aan de drukte van de stad

Aan het station van Oostende staat een Sovjetbroodlijn van treinreizigers voor het openbaar toilet. Gespannen ouders proberen hun krijsende kinderen te kalmeren. Zelfs de lockdown en het grijze, frisse novemberweer houden de dagjestoeristen niet tegen. De straten zijn al even druk. Het gebrom van auto’s en het getoeter van trams is alom. Veel inwoners hebben nood aan wat rust. Daarom is het Maria-Hendrikapark aan de rand van de stad dan ook zo populair bij zowel bezoekers als Oostendenaren.

Joggers lopen toertjes rond de vijver, mensen laten hun honden uit en oudere koppels komen tot rust op bankjes. Fietsers proberen zich in de smalle paadjes te laveren. Desondanks is het stil in het park, op het gekabbel van een fonteintje en het eenzame gekrijs van een meeuw na. Met zijn 57 hectare is het de ideale plaats om de rust op te zoeken.

Zo dacht Leopold II er ook over. Hij liet het park in 1892 aanleggen. Het plein is vernoemd zijn vrouw. Het prijskaartje bedroeg twee miljoen goudfrank, waarvan het Oostendse stadsbestuur twee 280 000 frank betaalde. Het is een van de vele projecten die Leopold financierde met de opbrengsten uit Congo. Hij had iets met Oostende. De koninklijke familie had al een vakantiewoning in de kuststad maar Leopold II zag het grootser. In 20 jaar zou het vissersstadje uitgroeien tot de Koningin der Badsteden. “Hij zat liever in Oostende dan in Brussel. De politici in de hoofdstad verveelden hem. Leopold hield zich veel liever bezig met megalomane bouwprojecten dan met het beheer van zijn kolonie,” vertekt Len Lavens. Hij organiseerde op zeven juni een protestactie tegen het ruiterstandbeeld van Leopold II waar 300 mensen kwamen opdagen.

Vlakbij het Maria-Hendrikapark ligt de Koninginnelaan. Deze straat verbindt het park met de zeedijk. Onderweg zie je aan de rechterkant de Koninklijke Stallen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd dit statige gebouw gebruikt als opvangcentrum voor vluchtelingen. Tegenwoordig zie je er vooral spelende kinderen. De stallen doen dienst als het sportcomplex van de stad. Het complex is nooit gebruikt als paardenstal. De Koninklijke Stallen, ontworpen door de Noorse architect Finn Knudsen, zijn volledig opgetrokken uit zwart hout en gefinancierd met Congogeld.

Lumumbaplein

© Lennert Suykerbuyk De Koninklijke Stallen worden nu gebruikt als sportcomplex

Recht tegenover dit gebouw ligt een klein parkje. In tegenstelling tot het Maria-Henrikapark, is dit maar vrij bescheiden. Het oogt ook vrij kaal, behalve een paar bomen en wat picknickbankjes is er  niet veel. Twee oudere mannen zitten op een bankje met elkaar te keuvelen. Hier is het moeilijker om tot rust te komen. Om de haverklap raast er een auto langs. Opmerkelijk ook is dat dit park geen naam heeft. Daarom wil Dominique Lubaki het hernoemen naar het Lumumbaplein. Patrice Lumumba werd, na de Congolese onafhankelijkheid, de eerste premier van het land. Hij werd vermoord door de Belgische staat en de CIA, met medeweten van het koningshuis.

©Lennert Suykerbuyk Dit naamloze park staat vlakbij de Koninklijke Stallen

Lubaki is een Congolees die al sinds 1991 in Oostende woont. Hij heeft van zijn appartement een Congomuseum gemaakt en organiseert geregeld koloniale fietstochten. “Aan het standbeeld van Leopold II stoppen we telkens. Oostende en Congo zijn nauw verbonden met Leopold II en het kolonialisme. Daarom moet Congo erkenning krijgen van de stad. Het stadsbestuur zou een plein naar Patrice Lumumba moeten vernoemen.”

Dit plan is niet nieuw. Een paar jaar geleden heeft oppositiepartij Groen voorgesteld om de eerste Congolese premier, Patrice Lumumba, te eren in Oostende. De meerderheid, waaronder sp.a, keurde het voorstel af. Na de gemeenteraadsverkiezingen diende sp.a, nu in de oppositie, een soortgelijk voorstel in. Opnieuw wees de gemeenteraad het voorstel af. Opmerkelijk is dan ook dat Groen nu ook in het stadsbestuur zetelt. Daarom besloot Lubaki om het pleintje bij de Koninklijke Stallen maar zelf om te dopen tot het Lumumbaplein. “Tijdens mijn fietstocht stoppen we daar. Daar geef ik dan een workshop Afrikaanse voetballen maken. Zo wil ik mijn deelnemers de situatie in Congo laten zien. Als kinderen daar een willen voetballen, moeten ze zelf een bal maken.”

 Vlak naast de Koninklijke Stallen zijn er twee kleine parkjes genoemd naar Leopolds dochters, het Stefanieplein en het Clementinaplein. Deze pleintjes zijn veel kleiner dan het Maria-Hendrikapark maar zijn daarom niet minder charmant. Omringd door statige Art Nouveau huizen staan ze vol van verwelkende maar toch kleurrijke bloemenstruiken. Het is er ook aangenaam stil. Op een paar duiven na is er niemand in het Clementinaplein. Verstopt tussen de struiken staat een klein borstbeeld van Leopold II. De vorst ziet er zo bescheidener uit. “Af en toe zet iemand een zak op dit borstbeeld maar de meeste mensen weten niet eens dat het beeld Leopold II moet voorstellen,” verduidelijkt Len Lavens.

Ruiterstandbeeld

©Lennert Suykerbuyk Dit beruchte standbeeld zorgt al jaren voor controverse

Als je de Koninginnelaan volgt, kom je uiteindelijk aan de Drie Gapers, de poort naar de zee. Het is hier waar het meest controversiële monument van Oostende staat, het Ruiterstandbeeld van Leopold II. Het standbeeld is niets anders dan imponerend. De vorst zit vele meters boven de grond op zijn paard terwijl hij vol ambitie kijkt naar de zee. Aan zijn voeten liggen Oostendse en Congolese burgers. Het lijkt wel of ze hem aanbidden. Voor het beeld van de Congolezen neemt een koppel samen een selfie. Als je goed kijkt, zie je een zeer bescheiden plastic bordje rechts van het beeld. Het geeft duiding over de wandaden van de vorst in Congo.

In 2004 vandaliseerde de anarchistische actiegroep De Stoeten Ostendenoare het ruiterstandbeeld. De groep hakte de hand van “de dankbare Congolees” af om de misdaden van Leopold II aan te klagen. Het stadsbestuur besliste uiteindelijk om het beeld niet te herstellen. Opmerkelijk is dat dan een van de leden van de actiegroep aanwezig was op het George Floyd protest. Voor organisator Len Lavens moeten de standbeelden van Leopold II dan ook weg.

“In deze discussie mag je vooral het belang van de publieke plaats niet vergeten. Deze moet voor iedere bezoeker even aangenaam zijn. Nu staat het beeld op een van de mooiste plaatsten van de kust. Daarnaast is het zodanig imponerend waardoor het lijkt alsof we Leopold nog altijd vereren. Ook maakte dit standbeeld deel uit van een propagandacampagne om aan de wereld te tonen dat de Belgen het koloniaal regime steunen. Tot aan de late jaren 50 vierde men aan het ruiterstandbeeld de koloniale dagen. Toen bracht de stad jaarlijks hulde aan Leopold II en zijn kolonisatiepolitiek. Daarom is het niet zomaar een historisch standbeeld,” vertelt Lavens.

©Lennert Suykerbuyk. De dankbare Congolees zijn hand werd in 2004 afgehakt.

Toch wil het stadsbestuur het standbeeld laten staan. Dat zegt de schepen voor Antidiscriminatiebeleid Silke Beirens. “De gemeenteraad vindt het belangrijk dat het beeld in de publieke ruimte blijft. Oostende is groot gemaakt door Leopold II en zijn rubbergeld. Daarom willen we de beide kanten van verhaal vertellen: Leopold als urbanist en als koloniaal. Daarnaast gaan we een tegenbeeld plaatsen in de publieke ruimte. Zo moet het voor de inwoners en bezoekers duidelijk zijn waar Leopold II voorstond. Hopelijk kunnen we zo veel mogelijk Oostendenaren confronteren met het verleden. In dit project willen we als stadsbestuur het middenveld erbij betrekken. Zo kregen we veel mails vol ideeën van kunstverenigingen en individuen maar helaas kunnen we ze niet uitvoeren tijdens de pandemie. Toch willen we project afronden in juni 2021.” Ondertussen is het tegenbeeld af. De acteur Matthias Schoenaerts schilderde een gigantische muurschildering van Leopold II zonder hoofd op het Cardijnplein.

August Beernaert

©Lennert Suykerbuyk De Venetiaanse Galerijen versieren de dijk van Oostende.

De Drie Gapers liggen tussen de Venetiaanse Galerijen. Leopold II legde zelf de eerste steen van dit bouwwerk. Ook deze wandelgaanderijen waren allemaal betaald met Congogeld. Het prijskaartje bedroeg 750 000 goudfrank. Nu zijn er vooral fototentoonstellingen in de galerijen. overgang.  Waar vroeger Leopold en de Belgische elite hun vakanties in luxe doorbrachten, wandelen nu relatief veel bezoekers op de dijk. Op het strand zitten enkele kinderen zandkastelen te bouwen. Desondanks is het er stil, je hoort er enkel meeuwen.

Hier vlakbij ligt ook het Marie-Joséplein. In tegenstelling tot de parken vind je aan dit plantsoen geen rust. Vlak naast het plein zijn er zowel bus- als tramhaltes. Auto’s claxonneren en dagjestoeristen haasten zich om toch hun tram te halen. Niemand lijkt oog te hebben voor de buste van oud-premier en burgermeester van Oostende August Beernaert, . Het beeld zelf heeft al betere dagen gehad. Het ziet er wat afgevlakt uit door de uitlaatgassen van het verkeer. Momenteel is het ook nog eens verstopt achter een reusachtige felrode kerstbeer.

© Lennert Suykerbuyk, August Beernaert hielp Leopold II met de kolonisatie van Congo door hem grote leningen te geven.

Dit alles doet afbreuk aan het monument voor August Beernaert, Oostends beroemdste burgervader. Naast burgemeester was hij ook tien jaar eerste minister van België. Daarnaast zette hij zich in voor het pacifisme en tegen de slavernij en de plundering in Congo. Hiervoor won hij de Nobelprijs voor de Vrede in 1909. Toch is Beernaert geen onschuldige in het kolonisatieproces. Hij lobbyde in het parlement voor Leopold zodat de vorst zich ook koning van Congo mocht noemen. Daarnaast gaf Beernaert als premier leningen van wel 35 miljoen goudfrank aan Leopold voor zijn kolonie. Waar je ook kijkt in Oostende, je ontsnapt niet aan Leopolds koloniale erfenis.