De huizen in Doel worden massaal bespoten met graffiti. (c) Foto: Pixabay

Doel: zweven tussen blijven of verdwijnen

Ooit was Doel een gezellig polderdorp met meer dan duizend inwoners. Sinds de politieke strijd over de uitbreiding van de haven van Antwerpen in de jaren ’90 losbarstte, trokken steeds meer mensen weg uit het dorp. Uiteindelijk kon Doel toch blijven bestaan. Vandaag wonen er ongeveer twintig mensen en heerst er een doodse stilte. Oud-inwoner Benny Cleys vertelt hoe hij Doel heeft zien evolueren.

Wanneer je vanuit Kieldrecht de Engelsesteenweg volgt tot het eindpunt, beland je in Doel. Het eens zo florissante dorpje dat de laatste twee decennia zweefde tussen overleven of verdwijnen. Doel is maar enkele straten groot, maar de indruk die het nalaat, is gigantisch. De lege huizen die je nu aantreft, waren twintig jaar geleden allemaal bewoond. Er was leven in Doel. Nu heerst vooral de stilte.

Spookdorp

De uitbreiding van de haven van Antwerpen leek de doodsteek te betekenen voor het polderdorp. Sinds de jaren ’90 speelde er zich een politiek en juridisch spel af. Vele inwoners vertrokken, slechts enkelingen bleven. Ze vochten voor het dorp waar ze zo van houden. Met succes, want het dorp bestaat nog. Maar is het wel zo’n succes? “Achteraf kun je je afvragen of het niet beter was geweest of Doel ook effectief verdwenen was”, zucht voormalig inwoner Benny Cleys. “Maar voor de inwoners die gebleven zijn, is het natuurlijk wel een overwinning. Ze hebben hier erg lang voor gevochten.”

Benny zelf liet Doel in 2002 achter en verhuisde naar Kieldrecht. “Wij zaten op dat moment met een jonge zoon. Hoeveel je ook houdt van Doel, een kind moet in alle rust kunnen opgroeien. Uit onzekerheid hebben we toen beslist om de eer aan onszelf te houden en te verhuizen”, vertelt Cleys. Uiteraard bleef hij de situatie op de voet volgen. “We hebben daar twintig jaar gewoond, Doel was een fantastisch dorp om te wonen. Maar als ik het nu opnieuw zou kunnen doen, ik zou gewoon dezelfde beslissing nemen.”

Doel heeft ook iets lugubers over zich. Door de onzekerheid die de mogelijke verdwijning met zich meebracht, wisten sommige inwoners niet meer van welk hout pijlen maken. Verschillende mensen hebben zichzelf in de loop der jaren van het leven beroofd. Het toont nog maar eens wat een onwaarschijnlijk moeilijke twintig jaren dit geweest zijn voor de inwoners van het dorp.

Vandaag leven er geen twintig mensen en is het dorp veranderd in een soort spookstad. Het is een trekpleister voor urban explorers en graffiti artiesten. Wanneer de huizen worden bespoten met knappe graffitiwerken, stoort het de overgebleven inwoners niet. Zo versieren de artiesten het dorp. De met graffiti bedekte gevels zijn ondertussen een niet weg te denken kenmerk van Doel geworden.

Straatraces en vandalisme

Doel trok ook minder vredelievende bezoekers aan. Niet zelden houden waaghalzen er illegale straatraces. Bijna duizend feestvierders uit zowel België, Nederland als Frankrijk organiseerden een al evenmin legale rave in een verlaten magazijn. De inwoners die op dat moment samen oudejaarsavond vierden in het gemeenschapshuis, wisten niet wat hen overkwam. Uiteindelijk stuurde de politie de feestvierders huiswaarts. Vandalen vernielden huizen, krakers namen hun intrek in de leegstaande woningen.

Achteraf bekeken waren dat volgens Benny geen omstandigheden om een kind in te laten opgroeien. “Wanneer ik zeg dat ik opnieuw zou verhuizen indien ik een tweede kans kreeg, dan is dat voornamelijk door het vandalisme dat in Doel gebeurd is. Het gebrek aan respect voor de infrastructuur en de mensen die er nog woonden, was schrijnend. Ik zou het zelfs primitief noemen.”

Tegenwoordig probeert de gemeente de huizen te beschermen met ijzeren platen. Op die manier moeten indringers buitengehouden worden. De afsluiting van het kerkhof is een ijzeren hek. Door de jaren heen zijn er amper twee zerken vernield. Relatief weinig als je de ravage in de andere huizen bekijkt. De kerk wordt nog steeds gebruikt voor enkele misvieringen.

Zwoele zomerfeestjes

Voor alle commotie was Doel een gezellig dorpje. Aan de ene kant omgeven door poldergebied, langs de andere door industrie. Doel is van op een afstand makkelijk te herkennen dankzij de twee reusachtige koeltorens van de kerncentrale. “Dat contrast tussen natuur en industrie is altijd iets speciaals geweest. Mensen spraken me er vaak over aan: ‘je zit daar zo tussen het groen en dan staan er twee van die reusachtige torens?’”, lacht Benny.

In het gemeenschapshuis De Doolen word je als bezoeker geconfronteerd met het grote verschil tussen verleden en heden. Op de foto’s in het gebouw kun je zien dat dit vroeger de setting was van zwoele zomerfeestjes en plezier. “Mensen kwamen uit alle omliggende gemeentes om hier te feesten, in Doel was het altijd plezant. Niet enkel om te feesten, maar ook om in de polder te zwemmen bijvoorbeeld.”

Het gemeenschapshuis is nu toegankelijk voor bezoekers die een kijkje willen komen nemen. Tijdens de koude winterdagen wordt de ruimte verwarmd met een ouderwetse houtkachel. Het geeft een beeld van hoe het behelpen is in het dorp. Buiten zijn de toiletten van de school die hier vroeger was nog altijd in gebruik. Het geeft een raar gevoel om te weten dat hier vroeger elke dag kinderen liepen te spelen.

Het is niet te vatten dat een dorp dat ooit zo bruisend was, er nu uitziet alsof alle leven van de aarde verdwenen is. Hier leefden vroeger meer dan duizend mensen, nu is er zelfs geen lokale bakker. De inwoners die bleven, zijn genoodzaakt om in Kieldrecht een brood te halen.

Doel 5

In Doel zijn er wel nog enkele horecazaken. Restaurant De Molen in de schaduw van de kerncentrale bijvoorbeeld. Het restaurant bevindt zich in de Scheldemolen, een historisch gebouw van het dorp. De molen is al sinds 1927 buiten gebruik, maar als decor heeft het zeker zijn waarde. Het restaurant is volledig afhankelijk van bezoekers buiten Doel. Naast De Molen is er ook Doel 5, een café in de Pastorijstraat.

Doel 5 verwijst naar de kernreactoren van de kerncentrale. Deze vier kernreactoren heten Doel 1, Doel 2, Doel 3 en Doel 4. Er waren oorspronkelijk plannen om een vijfde kernreactor te bouwen, maar die is er nooit gekomen. En dus is Doel 5 het café van Sheila De Graef. Zij nam de zaak over van haar moeder, Jenny Kouyzer. Jenny opende al een café in Doel in 1988, op het moment dat Doel nog volop leefde. In 1997 zorgde een brand ervoor dat de zaak in vlammen op ging. Het café leeft nu verder op de nieuwe locatie.

“Vroeger waren er wel tien cafés in Doel. Ik kan me niet meteen een dorp hier in de buurt voor de geest halen waar er zoveel zijn”, aldus Benny. Hij heeft bewondering voor de uitbaters van Doel 5. “Tussen al die miserie zo lang een café draaiende houden, daar kan ik enkel mijn hoedje voor af doen. Een jaar of twee geleden ben ik er nog eens binnengesprongen en het is natuurlijk niet meer dezelfde sfeer als pakweg 25 jaar geleden. Dat kan ook niet, daarvoor is er te veel gebeurd.”

Elke vijf jaar viert het café een jubileum. Net als de inwoners leeft de zaak al jaren in onzekerheid en twijfels. Al sinds de opening bestaat het clienteel hoofdzakelijk uit arbeiders van de kerncentrale. Door de jaren heen verdwenen de inwoners van Doel, en zag Doel 5 dus ook veel vaste klanten wegtrekken. Net als de inwoners die al die jaren trouw gebleven zijn aan Doel, leeft het café dag per dag.

Toekomstperspectief

Wat de toekomst zal brengen, is lastig te voorspellen. Het valt zeer te betwijfelen of Doel ooit weer het bruisende polderdorp van weleer zal worden. Buiten de horecazaken en de kerncentrale is er geen plaatselijke economie. Ook de spookachtige sfeer en de onduidelijkheid over het voortbestaan op de lange termijn schrikken mensen af om in Doel te komen wonen.

Nochtans is het een schitterende plek om te wonen. Doel is wel gelegen aan de kerncentrale en de haven van Antwerpen, maar in de omgeving is ook veel natuurgebied. Wanneer je over de dijk kijkt, zie je de Schelde stromen. Er zijn weinig plaatsen waar je zoveel rust vindt als in Doel. Het is doodzonde dat dit dorp door al de heisa, die uiteindelijk tot niets geleid heeft, zo van zijn pluimen verloren heeft.

Dat is het schrijnende aan Doel. Als je achteraf het resultaat van de jarenlange strijd bekijkt, stel je vast dat dit allemaal niet had hoeven gebeuren. Mensen zijn uit hun huis gezet of zijn zelf vertrokken omdat ze dachten dat hun dorp van de kaart geveegd zou worden. De inwoners die bleven, kregen te maken met vandalen, krakers en andere ongewenste gasten. Ruim twintig jaar na het begin van de calvarietocht is Doel er nog. Maar het zal nooit meer hetzelfde zijn.