De echte prijs van uw smartphone

Smartphones zijn haast niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven. Iedereen heeft er een (of twee, of drie) en liefst het nieuwste model. Toch staan we amper stil bij wat die hebbedingetjes werkelijk kosten. Om nog maar te zwijgen van het menselijk leed, de grondstoffen en de ecologische impact die gepaard gaan met de productie van onze smartphones. Maar het kan ook anders. Het Nederlandse FairPhone biedt met haar ‘eerlijke smartphone’ een duurzaam alternatief aan. Toch blijft de stormloop voor de FairPhone voorlopig uit.

Mijnwerkers die zonder helm of beschermende kledij naar ertsen graven, terwijl de wanden op instorten staan. Kinderen van nog geen 13 jaar die in de mijnen werken in plaats van naar school te gaan. Rivieren en waterbronnen die vervuild worden door de giftige stoffen in de mijnbouw. Dat is helaas de harde realiteit voor veel mensen in Afrikaanse derdewereldlanden. Onze smartphones zijn veel minder onschuldig dan ze op het eerste gezicht misschien lijken.

Kobalt is een essentieel bestandsdeel van de huidige generatie smartphonebatterijen. De ontginning van dit metaal vinden we vooral terug in het Afrika. Onder andere in de Democratische Republiek Congo, dat 63 procent van de totale wereldvoorraad kobalt bezit. De Congolese kobaltmijnen zijn echter vaak in handen van buitenlandse multinationals. “Daardoor vloeit slechts een fractie van de astronomische winsten terug naar de lokale bevolking”, begint Elisabeth Caesens van Resource Matters, een Britse ngo die onderzoek doet naar de tegenstrijdigheid van armoede in landen met grote minerale rijkdommen. “Op een paar jaar tijd is de prijs van kobalt vervijfvoudigd. Buitenlandse investeerders kwamen erop af als vliegen op de stroop. Dat is voor de Congolezen zelf een heel slechte zaak. Het leeuwendeel van de opbrengst wordt versluisd naar het buitenland, terwijl de dorpelingen met lege handen achterblijven. Dat is echt de wereld op zijn kop.”

Multinationals en kleinschalige mijnen

Caesens wijst ook op de wijdverspreide corruptie in Congo. “Een ander deel van het geld blijft plakken aan de handen van het regime. Corruptie is een enorm probleem in Congo. De vorige president Joseph Kabila was daar de exponent van. Congo heeft letterlijk en figuurlijk goud in de grond zitten. Alle grondstoffen zijn daar aanwezig om een welvarend land te zijn. Jammer genoeg stellen we vast dat alleen het regime daar beter van wordt. Maar wie weet is er wel beterschap op komst. Begin vorig jaar werd oppositieleider Felix Tshisekedi verassend verkozen tot de nieuwe president van het land. Misschien kan hij een nieuwe wind laten blazen in de Congolese politiek”, aldus Caesens, die vijf jaar in onze ex-kolonie werkte en leefde.

Kobalt is een gegeerd goed omdat het essentieel is bij het maken van smartphones (c) Fairphone

De arbeidsomstandigheden in de mijnen laten doorgaans ook te wensen over. “Tijdens het delven en verwerken van kobalt komen er giftige stoffen vrij”, gaat Caesens verder. “Het inademen van die schadelijke deeltjes kan leiden tot longproblemen en ademhalingsmoeilijkheden. Er wordt zelden gecontroleerd of de mijnarbeiders de veiligheidsvoorschriften wel naleven. De gezondheid van de delvers is vaak geen prioriteit voor de mijnuitbaters. Hun voornaamste doel is om zoveel mogelijk winst te maken.”

Caesens ziet wel een verschil tussen de multinationals die op massaschaal grondstoffen delven met indrukwekkende machines en de kleinschalige mijnbouw. “Die kleinschalige mijnbouwers worden meestal per dag betaald. Hun verloning is dus afhankelijk van wat ze die dag uit de grond hebben gehaald. Dat zorgt voor een enorme onvoorspelbaarheid en onzekerheid. Daarom zien sommige arbeiders geen andere keuze dan hun kinderen mee te laten helpen, met alle gevolgen van dien.” Uit cijfers van het Internationale Instituut voor Duurzame Ontwikkeling blijkt dat over de hele wereld zo’n 40 miljoen mensen in de kleinschalige mijnbouw werken.

“Er zijn bitter weinig burgers die de komst van nieuwe mijnen in hun buurt toejuichen” – CATAPA

Volgens Truike Geerts van CATAPA, een vrijwilligersbeweging die mensen sensibiliseert over de desastreuze gevolgen van de mijnbouw, mag ook de ecologische impact niet onderschat worden. “Het ontginnen van niet-hernieuwbare grondstoffen gaat gepaard met een gigantisch waterverbruik. Hierdoor komen de lokale boeren vaak water te kort om hun gewassen te besproeien. Daarnaast zorgt de grootschalige mijnbouw voor vervuiling in de nabijgelegen rivieren. Er zijn bitter weinig burgers die de komst van nieuwe mijnen in hun buurt toejuichen”, benadrukt Geerts.

Zelfmoordfabriek

De grondstoffen verzamelen is natuurlijk slechts het halve werk. In de volgende fase worden de onderdelen gemaakt en samengevoegd tot een functionele smartphone. Het mag niet verbazen dat dit meestal door goedkope, Oosterse werkkrachten gebeurt. Het Taiwanese Foxconn is wereldwijd de grootste producent van smartphone-onderdelen. Foxconn stelt meer dan 800.000 mensen te werk en heeft bijna alle smartphonegiganten in zijn klantenbestand zitten, van Apple tot Sony en Nokia. De Taiwanese producent kwam enkele jaren geleden in het oog van een mediastorm terecht na een reeks zelfmoorden in het bedrijf. De werknemers werden gekleineerd en gedwongen om onbetaald overuren te maken. Het ging zelfs zo ver dat Foxconn op een bepaald moment netten spande langs zijn fabrieksgebouw om springers op te vangen. In een persbericht liet de Taiwanese producent weten dat het geleerd heeft uit het verleden en dat de arbeiders sindsdien eerlijk uitbetaald worden. Een rapport van China Labour Watch eerder dit jaar spreekt dat nochtans met klem tegen.

Maar er lijkt beterschap op komst. Eind augustus lanceerde het Nederlandse FairPhone zijn derde duurzame smartphone. “In 2013 begonnen we met dit ambitieuze project. Toen wist niemand van ons hoe je een smartphone moest maken. Bijna zeven jaar later hebben we 165.000 telefoons verkocht in dertien verschillende landen”, klinkt het bij Fairphone. De smartphone bestaat uit duurzame onderdelen die makkelijk te vervangen zijn. Zo hoef je niet elk jaar een nieuwe te kopen. “We proberen ook eerlijke materialen te gebruiken. Daarvoor moeten we de herkomst van de grondstoffen controleren. Dat is niet zo simpel als het lijkt, want een beeldscherm bestaat bijvoorbeeld uit honderden verschillende metalen en mineralen. Het is onmogelijk om na te gaan waar al die grondstoffen exact vandaan komen.”

Uw smartphone wordt meestal gemaakt door onderbetaalde, Oosterse werkkrachten (c) Fairphone

Wat met afgedankte smartphones?

Een mogelijke oplossing is om onze oude smartphones te recyleren. In België slingeren namelijk meer dan drie miljoen afgedankte gsm’s rond in huis. Dat is een gemiste kans vindt Saar Bentein, woordvoerder van Recupel, de organisatie die versleten toestellen verzamelt en verwerkt. “Smartphones zijn een schat aan kostbare grondstoffen zoals kobalt, tin, koper, goud, zilver en palladium. Wij kunnen 99% van die materialen recycleren tot waardevolle grondstoffen.” Toch verwerkt Recupel jaarlijks amper acht procent van alle gsm’s die in omloop zijn. “We zien dat slechts een fractie van de Belgen hun smartphones bij ons binnenbrengt”, gaat Bentein verder. “Daar zijn verschillende redenen voor. Allereerst is het een klein toestel dat niet gauw in de weg ligt. Daardoor vergeten mensen vaak dat ze het nog in huis hebben. Dat probleem stelt zich bij zowat alle kleine elektrische apparaten. Grotere toestellen zoals een koelkast staan veel meer in de weg, waardoor mensen die ook sneller binnenbrengen. Andere mensen vrezen dat hun data gestolen kan worden, wat niet het geval is. Ten slotte willen sommigen ook vanwege sentimentele redenen geen afstand doen van hun mobieltje. Mochten we de grondstoffen maximaal hergebruiken, zou ons land minder afhankelijk worden van de traditionele mijnbouw. En dat komt zowel het milieu als de mijnarbeiders in Congo ten goede”, besluit Bentein.

Het is duidelijk dat het lang zal duren vooraleer een smartphone of een gsm honderd procent duurzaam of milieuvriendelijk zal zijn. Op dit moment moeten de grondstoffen voor een smartphone nog volop ontgonnen worden in de mijnen, maar hopelijk zullen er in de toekomst andere grondstoffen zijn om smartphones te laten werken, andere dan bv. kobalt. Die grondstoffen zullen dan niet meer ontgonnen moeten worden in de mijnen, wat al een grote vooruitgang zou zijn. Het bedrijf FairPhone is al op de goede weg en het is hopen dat er andere grote merken hun voorbeeld zullen volgen, maar wijzelf kunnen op dit moment de milieulast al wat verlagen door onze gsm zo lang mogelijk te gebruiken of door ze zo optimaal mogelijk te laten presteren. We kunnen dat ook doen door oude gsm’s te hergebruiken of in te dienen bij een verzamelpunt. Dat kan er op dit moment al voor zorgen dat de ecologische uitstoot wat lager ligt dan op dit moment.